TEMA 14. SÍNDROME DE HIPERVISCOSIDAD


Los síndromes de hiperviscosidad son urgencias hematológicas que ocurren cuando el aumento de proteínas séricas o células sanguíneas eleva significativamente la viscosidad de la sangre. Esto provoca alteraciones circulatorias y riesgo de disfunción multiorgánica. Son frecuentes en pacientes con mieloma múltiple o macroglobulinemia de Waldenström y requieren diagnóstico y tratamiento inmediato.

 

14.1 CONCEPTO

Se define como un estado clínico en el que la viscosidad sanguínea elevada por proteínas plasmáticas o células sanguíneas produce síntomas neurológicos, cardiovasculares, renales y hemorrágicos.

 

14.2 ETIOLOGÍA

Los síndromes de hiperviscosidad se asocian principalmente a enfermedades oncohematológicas:

  • Mieloma múltiple
    • Producción excesiva de inmunoglobulina monoclonal (IgG o IgA).
    • Riesgo mayor cuando la proteína sérica total > 6 g/Dl.

 

  • Macroglobulinemia de Waldenström
    • Producción excesiva de IgM monoclonal.
    • Hiperviscosidad más marcada debido al gran tamaño de IgM.

 

14.3 FISIOPATOLOGÍA

El aumento de la viscosidad sanguínea altera la microcirculación y provoca hipoxia tisular:

  1. Incremento de la viscosidad plasmática
    • Flujo sanguíneo lento, mayor resistencia vascular.
    • Riesgo de trombosis y microinfartos.

 

  1. Disfunción neurológica
    • Hipoperfusión cerebral → cefalea, confusión, somnolencia, alteración de conciencia.

 

  1. Alteraciones cardiovasculares
    • Hipertensión, taquicardia compensatoria, insuficiencia cardíaca por sobrecarga circulatoria.

 

  1. Compromiso renal
    • Filtración glomerular afectada por proteínas de alto peso molecular.
    • Riesgo de insuficiencia renal aguda.

 

  1. Alteraciones hemorrágicas
    • Disfunción plaquetaria secundaria a hiperviscosidad.
    • Petequias, equimosis y sangrado mucoso.

 

14.4 EXPLORACIÓN FÍSICA

La exploración permite detectar signos de hipoperfusión, hemorragia y compromiso neurológico:

 

  1. Neurológico
    • Cefalea intensa.
    • Mareo, visión borrosa, diplopía.
    • Confusión, somnolencia, alteración de conciencia.

 

  1. Cardiovascular
    • Taquicardia, hipertensión.
    • Hipotensión en casos avanzados por insuficiencia cardíaca.

 

  1. Oftalmológico
    • Hemorragias retinianas.
    • Edema de papila.
    • Alteraciones visuales.

 

  1. Hematológico
    • Petequias, equimosis, sangrado mucoso.
    • Palidez por anemia concurrente.

 

  1. Renal
    • Disminución de diuresis.
    • Signos de insuficiencia renal.

 

14.5 MANIFESTACIONES CLÍNICAS

Principales manifestaciones clínicas del síndrome de hiperviscosidad, organizadas por sistema afectado:

 

 

14.6 COMPLICACIONES

  • Accidentes cerebrovasculares por hipoperfusión y trombosis.
  • Insuficiencia cardíaca por sobrecarga circulatoria.
  • Insuficiencia renal aguda.
  • Hemorragia masiva por disfunción plaquetaria.
  • Coma o muerte si no se trata rápidamente.

 

14.7 TRATAMIENTO

El manejo se centra en reducción inmediata de la viscosidad, soporte vital y tratamiento específico de la enfermedad subyacente (mieloma múltiple, macroglobulinemia de Waldenström u otros trastornos de células plasmáticas).

 

14.7.1 Medidas generales

  1. Hidratación IV:
    • Soluciones isotónicas (NaCl 0,9%) 2–3 L/m²/día ajustadas según función renal y riesgo cardíaco.
    • Objetivo: diluir proteínas plasmáticas y mejorar perfusión tisular.

 

  1. Oxigenoterapia:
    • Administrar si hay hipoxia (SpO₂ < 90%).
    • Considerar ventilación mecánica si insuficiencia respiratoria grave.

 

  1. Posición semifowler (45°):
    • Favorece perfusión cerebral y disminuye congestión venosa.

 

14.7.2 Tratamiento específico del tumor

  1. Mieloma múltiple:
    • Quimioterapia combinada: bortezomib 1,3 mg/m² SC días 1, 4, 8, 11 + dexametasona 20–40 mg/día días 1–4 y 8–11 + lenalidomida 25 mg/día PO días 1–21 cada 28 días.
    • Agentes dirigidos: anticuerpos monoclonales (ej. daratumumab 16 mg/kg IV semanalmente en inducción).

 

  1. Macroglobulinemia de Waldenström:
    • Quimioterapia: bendamustina 90 mg/m² IV días 1–2 cada 28 días + rituximab 375 mg/m² IV día 1 de cada ciclo.
    • Agentes biológicos específicos: ibrutinib 420 mg/día PO para pacientes no candidatos a quimioterapia intensiva.

 

14.8 INTERVENCIONES ENFERMERAS

Monitorización de signos vitales (6680)

  • Controlar temperatura corporal de forma periódica.
  • Valorar frecuencia cardíaca, frecuencia respiratoria, presión arterial y saturación de oxígeno.
  • Detectar precozmente signos de inestabilidad hemodinámica o sepsis.

 

Terapia intravenosa (i.v.) (4200)

  • Preparar y administrar fluidos y medicación por vía intravenosa siguiendo normas de asepsia.
  • Observar sitio de punción para signos de extravasación, inflamación o infección.
  • Mantener permeabilidad de la vía y documentar volumen y tipo de líquidos administrados.
  • Vigilar balance hídrico, especialmente en pacientes con riesgo de edema o insuficiencia renal.

 

Prevención de la hemorragia (4010)

  • Vigilancia de extremidades, piel y mucosas.
  • Reporte inmediato de sangrado activo o dolor en extremidades.
  • Educación sobre signos de alarma.

 

BIBLIOGRAFÍA

 

  • Escandell Rico FM, Pérez Fernández L. Conocimientos sobre el manejo seguro de medicamentos citostáticos entre las enfermeras: una revisión sistemática. Med Segur Trab. 2023;69(273):281‑291. doi:10.4321/s0465-546x2023000400005.
  • Siegel RD, LeFebvre KB, Temin S, Evers A, Barbarotta L, Bowman RM, et al. Antineoplastic Therapy Administration Safety Standards for Adult and Pediatric Oncology: ASCO/ONS Standards. Oncol Nurs Forum. 2024;51(4):297320. doi:10.1188/24.ONF.297320.
  • American Society of Clinical Oncology; Oncology Nursing Society. ASCO/ONS Antineoplastic Therapy Administration Safety Standards. Version 2024. Alexandria (VA): ASCO & ONS; 2024.
  • Surges SM, Brunsch H, Jaspers B, Apostolidis K, Cardone A, Centeno C, et al. Revised European Association for Palliative Care (EAPC) recommended framework on palliative sedation: an international Delphi study. Palliat Med. 2024;38(2):213228. doi:10.1177/02692163231220225.
  • Guía de Práctica Clínica sobre atención paliativa al adulto en situación de últimos días. GuíaSalud [Internet]. Actualización feb 2025 [citado 2026 feb 24]. Disponible en: https://portal.guiasalud.es" target="_blank">https://portal.guiasalud.es" target="_blank">https://portal.guiasalud.es
  • ESMO Guidelines Working Group (Cherny NI). ESMO Clinical Practice Guidelines for the management of refractory symptoms at the end of life and the use of palliative sedation. Ann Oncol. 2014;25 Suppl 3:iii143iii152. doi:10.1093/annonc/mdu238.
  • Van Huizen P, Russo PL, Manias E, Kuhn L, Connell CJ. Knowledge and safe handling practices affecting the occupational exposure of nurses and midwives to hazardous drugs: a mixed methods systematic review. Int J Nurs Stud. 2024;104:104907. doi:10.1016/j.ijnurstu.2024.104907.
  • Gorospe Sarasúa L, Arrieta P, Muñoz Molina GM, Almeida Aróstegui NA. Emergencias oncológicas torácicas del paciente con cáncer de pulmón. Rev Clin Esp (Barc). 2019;219(1):4450. doi:10.1016/j.rce.2018.06.011.
  • Gould Rothberg BE, Quest TE, Yeung SCJ, Pelosof LC, Gerber DE, Seltzer JA, et al. Oncologic emergencies and urgencies: a comprehensive review. CA Cancer J Clin. 2022;72(6):570593. doi:10.3322/caac.21727.
  • Howard SC, Avagyan A, Workeneh B, Pui CH. Tumour lysis syndrome. Nat Rev Dis Primers. 2024;10(1):58. doi:10.1038/s41572-024-00542-w.
  • Chibuzo INC, Healy R, Hatimy U, Tang VC. Hypercalcemia leukocytosis syndrome from non-schistosomiasis-associated squamous cell carcinoma of the urinary bladder: a case report and review of the literature. J Med Case Rep. 2023;17(1):133. doi:10.1186/s13256-023-03860-x.
  • Klemencic S, Perkins J. Diagnosis and management of oncologic emergencies. West J Emerg Med. 2019;20(2):316322. doi:10.5811/westjem.2018.12.37335.
  • O’Dowd M, O’Dowd S, Austin G, Hernon O, Duggan C, Carr PJ. Methods of teaching nurses intravenous systemic anticancer therapy administration: a scoping review. Semin Oncol Nurs. 2025;41(5):151953. doi:10.1016/j.soncn.2025.151953.
  • Paula VAA, Püschel VAA, Santos KB, Carbogim FC, Alvim ALS. Nursing practices and complications associated with peripheral catheterization for outpatient antineoplastic therapy: scoping review. Rev Bras Enferm. 2025;78(suppl 4):e20240528. doi:10.1590/0034-7167-2024-0528.
  • Thomas T, Clark C, Backler C, et al. ONS/ASCO guideline on the management of antineoplastic extravasation. Clin J Oncol Nurs. 2025;29(5):384399. doi:10.1188/25.CJON.384399.
  • Karius DL, Colvin CM. Managing chemotherapy extravasation across transitions of care: a clinical nurse specialist initiative. J Infus Nurs. 2021;44(1):1420. doi:10.1097/NAN.0000000000000411.
  • Chen AY, Gottlieb M, Vilke GM, Coyne C. Can risk stratification tools be utilized to safely discharge low-risk febrile neutropenic patients from the emergency department? J Emerg Med. 2023;64(1):111118. doi:10.1016/j.jemermed.2022.10.010.
  • Boşnak C, Akova M. Febrile neutropenia management in high-risk neutropenic patients: a narrative review on antibiotic prophylaxis and empirical treatment. Expert Rev Anti Infect Ther. 2025;23(6):327341. doi:10.1080/14787210.2025.2487149.
  • Lindsay AB, Levy NJ, McAndrew ML. Tumor lysis syndrome. Emerg Med Clin North Am. 2025;43(3):453461. doi:10.1016/j.emc.2025.04.002.
  • Byar K, Anderson A. An overview of the management of electrolyte emergencies and imbalances in cancer patients. J Adv Pract Oncol. 2025;16(7):115. doi:10.6004/jadpro.2025.16.7.9.
  • Crouch A, Chaudhri A, Khan S, Ma M, Vu N, Towers W. Acute management of hypercalcemia of malignancy: a review of pathophysiology, diagnosis, and treatment. Curr Oncol Rep. 2025;27(7):871882. doi:10.1007/s11912-025-01685-z.
  • Sung SC, Chen SY, Tan YH, Wong PK, et al. Australasian consensus guidelines for the management of febrile neutropenia in adult cancer patients: 2025 update. Intern Med J. 2025;55(7):10251040. doi:10.1111/imj.16478.
  • Khorana AA, Carrier M, Garcia DA, Lee AY, et al. American Society of Hematology guideline on the management of venous thromboembolism in patients with cancer. Blood Adv. 2021;5(4):12171237. doi:10.1182/bloodadvances.2020003553.
  • Barbui T, Falanga A. Disseminated intravascular coagulation in acute leukemia. Semin Thromb Hemost [Internet]. 2001;27(6):593604. Disponible en: http://dx.doi.org/10.1055/s-2001-18865" target="_blank">http://dx.doi.org/10.1055/s-2001-18865" target="_blank">http://dx.doi.org/10.1055/s-2001-18865
  • Wang T-F, Makar RS, Antic D, Levy JH, Douketis JD, Connors JM, et al. Management of hemostatic complications in acute leukemia: Guidance from the SSC of the ISTH. J Thromb Haemost [Internet]. 2020;18(12):31743183. Disponible en: http://dx.doi.org/10.1111/jth.15074." target="_blank">http://dx.doi.org/10.1111/jth.15074." target="_blank">http://dx.doi.org/10.1111/jth.15074.
  • Ng S, Carrier M. Prevention and treatment of cancer-associated thrombosis: Cancer-Associated Thrombosis. Curr Oncol [Internet]. 2020;27(5):275278. Disponible en: http://dx.doi.org/10.3747/co.27.6873" target="_blank">http://dx.doi.org/10.3747/co.27.6873" target="_blank">http://dx.doi.org/10.3747/co.27.6873
  • Mazerand E, Gallet C, Pallud J, Menei P, Bernard F. Acute intracranial hypertension management in metastatic brain tumor: A French national survey. Neurochirurgie [Internet]. 2019;65(6):348356. Disponible en: http://dx.doi.org/10.1016/j.neuchi.2019.07.003." target="_blank">http://dx.doi.org/10.1016/j.neuchi.2019.07.003." target="_blank">http://dx.doi.org/10.1016/j.neuchi.2019.07.003.
  • Ryken TC, McDermott M, Robinson PD, Ammirati M, Andrews DW, Asher AL, et al. The role of steroids in the management of brain metastases: a systematic review and evidence-based clinical practice guideline. J Neurooncol. 2010;96(1):103114. doi:10.1007/s11060-009-0001-2.
  • Vvedenskaya ES, Molkov AM. Steroid therapy in patients with intracranial hypertension from primary brain tumors and brain metastases. DOAJ [Internet]. 2025 [citado 2026 feb 24]. Disponible en: https://www.doaj.org/article/xxxx" target="_blank">https://www.doaj.org/article/xxxx" target="_blank">https://www.doaj.org/article/xxxx
  • Freeman WD. Manejo de la presión intracraneal. Continuum (Minneap Minn). 2015;21(2):465481. doi:10.1212/01.CON.0000466765.40154.
  • Cadena R, Shoykhet M, Ratcliff JJ, et al. Emergency Neurological Life Support: Intracranial Hypertension and Herniation. Neurocrit Care. 2017;27(1):3754. doi:10.1007/s12028-017-0383-6.
  • Sociedad Española de Neurología; 2023 [citado 2026 Abr 30].